Devirmek kolay temizlemek zor

Önce Macaristan, ardından Sırbistan. Visegrad bölgesinin güçlü adamları iktidar koltuğuna veda ediyor. Hem Vucic hem de Orban yenilgiyi kabul etti ama ikisi de benzer şeyler söyledi: “Nasılsa kısa süre sonra geri geleceğiz. Bu gelenler genç, tecrübesiz, beceremezler…”

Sırbistan’da 14 yıllık iktidar, bir lideri bile olmayan öğrenci listesine kaybetti. Nisanda Budapeşte’de de benzer bir sahne yaşanmıştı. Peter Magyar’ın Tisza’sı, Orbán’ın on altı yıllık iktidarını üçte iki çoğunlukla bitirmişti.

İki seçimi birbirine bağlayan kelime: Yolsuzluk. Ama soyut bir ahlak şikâyeti olarak değil, gündelik hayata dokunan bir deneyim olarak. Sırbistan’da her şey, Kasım 2024’te Novi Sad garının yeni yenilenmiş sundurmasının çöküp on altı kişiyi öldürmesiyle başladı. Öğrenciler yalnızca renovasyon belgelerini istedi. Cevap alamayınca üniversiteleri kapattılar ve sonunda “Sırbistan ya da mafya” sloganıyla sandığa yürüdüler. Macaristan’da ise Avrupa Komisyonu’na göre halkın yüzde 78’i üst düzey yolsuzlukların hesabının sorulmadığına inanıyordu. Seçmeni harekete geçiren duygu iki ülkede de aynıydı: “Kimse yargılanmıyor.”

Peki seçim kazanıldıktan sonra ne oluyor? Macaristan bu sorunun cevabını vermeye başladı. Geçen ay Orban’ın iki eski bakanı, dokunulmazlıkları kaldırılarak gözaltına alındı. Biri devlet otobüs işletmesiyle bağlantılı milyarlarca forintlik rüşvetle, diğeri kültür fonu hibelerini seçim bölgelerine göre dağıtmakla suçlanıyor. İkisi de suçlamaları reddediyor. Orban’ın cevabı ise tanıdık: “Bugün onlar, yarın siz.”

Asıl zorluk kişileri yargılamakta değil, sistemi sökmekte. Orban hükümeti 2022’de otoyol ağının üçte ikisini 35 yıllığına, ortakları arasında başbakanın çocukluk arkadaşının da bulunduğu bir şirkete vermişti. Yeni hükümet bu sözleşmenin 2057’ye kadarki maliyetini 73 milyar dolar olarak hesaplıyor. Devletin ele geçirilmesi, birkaç bakanı tutuklamakla çözülemeyecek kadar derine, on yıllara yayılan sözleşmelere gömülmüş durumda.

İki deneyim arasındaki en çarpıcı fark liderlik. Macaristan’da değişim, sistemin içinden gelen karizmatik bir figürle geldi. Sırbistan’da ise öğrenciler bilinçli olarak lider seçmedi, listeye ne kendilerini ne de eski parti yöneticilerini aldı. Rejime karalayacak bir yüz bırakmadılar. Ama Kosova’dan AB’ye kadar pek çok konuda farklı düşünen bu geniş koalisyonun, arabulucu bir lider olmadan nasıl hükümet kuracağı belirsiz.

Bölgenin yakın tarihi de temkinli olmayı öğütlüyor. Slovakya’dan Kuzey Makedonya’ya, Bulgaristan’dan Karadağ’a kadar yolsuzluk karşıtı dalgalar iktidarları devirdi. Ama kurulan koalisyonlar çoğu zaman dağıldı ve eski iktidarlar birkaç yıl içinde “intikam siyaseti” anlatısıyla geri döndü. Yolsuzluk öfkesi insanları neye karşı olduklarında birleştiriyor, ne yapacaklarında değil.

Sırbistan şimdi, tek adamı reddederek kazanan bir hareketin kendisi tek adam yönetimine dönüşmeden ülkeyi yönetip yönetemeyeceğini görecek. Macaristan ise hesap sormanın hukuk içinde kaldığı sürece bir güç olduğunu, hukukun dışına taştığı anda eski iktidara malzeme verdiğini her gün yeniden öğreniyor.

Nevşin Mengü