Emre Aladağ
Şehirler arası karayollarında, özellikle büyükşehir çıkışlarında ve Anadolu güzergâhlarında kurulan yol kenarı tezgâhları, seyahat eden sürücülerin odağı olmaya devam ediyor. Kavanozlarla sergilenen bal, reçel, zeytinyağı, peynir, tereyağı, salça ve tarhana gibi gıdalar “köy ürünü”, “doğal” veya “organik” algısıyla alıcı buluyor. Ancak uzmanlar, denetimsiz satılan bu ürünlerin ciddi sağlık ve maddi kayıplara yol açabileceği konusunda uyarıyor.
Aracı Kalkıyor Ama Fiyat Düşmüyor: Fahiş Fiyat Tuzağı
Ürünlerini tüccarlara düşük fiyatla kaptırmak istemeyen bazı üreticiler, doğrudan yol kenarında satış yapmayı tercih ediyor. Bu yöntem teoride aracıları ortadan kaldırıp fiyatı düşürmesi gerekirken, uygulamada tam tersi bir tablo ortaya çıkarıyor.
Yol kenarı tezgâhlarında oluşan “doğal ve taze ürün” algısı fırsata çevrilerek; bal, zeytinyağı ve peynir gibi temel gıdalar zincir marketlerin ve mahalle pazarlarının 2 ila 3 katı fiyatla tüketiciye sunulabiliyor. Tüketici ise yüksek fiyat ödediği ürünün gerçekten nerede ve hangi koşullarda üretildiğini doğrulama imkânından yoksun kalıyor.
Bir Ürünün Köyde Üretilmesi Onu "Organik" Yapmaz
Tüketicilerin en çok düştüğü yanılgılardan birinin "köy üretimi" ile "organik üretim" kavramlarını karıştırmak olduğunu belirten uzmanlar, hukuki ve teknik boyutlara dikkat çekiyor. Bir gıdanın organik kabul edilebilmesi için şu şartlar gerekiyor:
- Yasal Sertifikasyon: Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş denetim kuruluşlarınca belgelendirilmesi,
- Standartlara Uygunluk: İlaçsız, gübresiz ve belirli üretim kurallarına tam uyum sağlanması,
- Etiket ve Ambalaj: Ürün ambalajında organik sertifika logosu ve kodunun yer alması.
Dolayısıyla yol kenarındaki bir tezgâhta sözlü olarak ifade edilen “doğal” veya “organik” söylemleri, ürünün içeriği ve üretim hijyeni açısından hiçbir resmi güvence taşımıyor.
Fiş ve Etiket Yoksa Yasal Hak Aranamıyor
Yol kenarı satışlarındaki en büyük risklerden biri de kayıt dışılık. Birçok tezgâhta ödemelerin yalnızca nakit olarak alındığı, fatura veya fiş düzenlenmediği görülüyor. Tüketicilerin etiketsiz ve belgesiz ürünlerde karşılaştığı temel tehlikeler şunlar:
- İzlenebilirlik Eksikliği: Ürünün imalatçısı, üretim tarihi ve son tüketim tarihi bilinmiyor.
- Hukuki Mağduriyet: Üründe bozulma, tağşiş (sahtecilik) veya gıda zehirlenmesi yaşandığında alışveriş belgelenemediği için yasal hak aranamıyor.
- Saklama Koşulları: Güneş altında saatlerce bekletilen süt ve şarküteri ürünleri mikrobiyolojik açıdan büyük risk oluşturuyor.
Gerçek Üretici ile Fırsatçı Nasıl Ayrılır?
Yol kenarında kendi emeğini doğrudan satan dürüst küçük üreticiler ile kayıt dışı ve fahiş fiyatla mal satan fırsatçıları ayırmanın zorlaştığını ifade eden uzmanlar; sürücülerin alışveriş yapmadan önce ürün etiketini, saklama koşullarını ve satış belgesini mutlaka sorgulaması gerektiğini vurguluyor.