Emre Aladağ
Lösemi ve lenfoma gibi hematolojik hastalıklarda iyileştirici bir seçenek sunan kök hücre nakli, uygun donör bulunması ve bağışçının sağlık durumunun değerlendirilmesiyle başlıyor. Memorial Diyarbakır Hastanesi Hematoloji Bölümü’nden Prof. Dr. Vefki Gürhan Kadıköylü, "16 Eylül Dünya Kemik İliği Bağışçıları Günü" kapsamında süreç hakkında önemli bilgiler paylaştı.
Kök Hücre Naklinin Uygulandığı Hastalıklar
Kök hücre nakli; lösemi, lenfoma, multipl miyelom, miyeloproliferatif hastalıklar ve miyelodisplastik sendromun yanı sıra nöroblastom, glioblastom, Ewing sarkomu, medulloblastom ve dirençli kanserlerde uygulanabiliyor. Talasemi, orak hücreli anemi, aplastik anemi, depo hastalıkları, immün yetersizlikler ve otoimmün rahatsızlıklar da bu kapsamda yer alıyor.
Kanser tedavisindeki temel amaç zararlı hücrelerin ortadan kaldırılmasıdır. Bu doğrultuda hastalara hazırlama tedavileri uygulanırken, bağışıklık sistemine ait lenfositlerin kanser hücrelerini yok etme etkisinden de faydalanılıyor. İmmünolojik rahatsızlıklarda ise bağışıklık sisteminin yeniden düzenlenmesi hedefleniyor.
Donör Seçiminde HLA Uyumu ve Yaş Sınırları
Hastaya kök hücre sağlayan kişiye donör deniyor. Bağışın karşılıksız ve gönüllü yapılması şart koşulurken, 18 yaş altı bağışçılar için ebeveyn onamı gerekiyor. Akraba donörlerde üst yaş sınırı genellikle 60 olarak kabul edilirken, TÜRKÖK akraba dışı bağışçılar için 50 yaşını sınır alıyor. Bazı ülkelerde bu sınır 60 ile 65 yaş arasında değişebiliyor.
Adayın yaşından ziyade sağlık durumu ve kemik iliği rezervi önem taşıyor. Tarama aşamasında insan lökosit antijenleri (HLA) tiplendirmesi yapılıyor. HLA uyumu naklin başarısı, graft versus host hastalığı, graft yetersizliği ve mortalite açısından kritik rol oynuyor. Aile içi taramalarda uyum oranı yaklaşık yüzde 25 civarında seyrediyor.
Akraba Dışı ve Haploidentik Donör Arayış Süreci
Uyumlu akraba bulunamadığı durumlarda Kızılay bünyesindeki TÜRKÖK veri tabanından yararlanılıyor. Ülke içinde uygun eşleşme sağlanamadığında İstanbul'daki TRIS ve Ankara'daki TRAN aracılığıyla uluslararası veri tabanları taranıyor. Akraba dışı taramalarda HLA-A, HLA-B, HLA-C, HLA-DRB1 ve HLA-DQ1 parametreleri inceleniyor.
Hiçbir uyumlu aday bulunamadığı takdirde en az yarı uyumlu donörlerden haploidentik allojeneik kök hücre nakli gerçekleştirilebiliyor. Ancak HLA uyumsuzluğunun artması durumunda komplikasyon ve mortalite riskleri de yükseliyor.
Bağışçı Sağlığının Detaylı Tıbbi Değerlendirilmesi
Donör adaylarında genetik geçişli rahatsızlıklar, fiziksel sorunlar, ailede kanser öyküsü ve psikiyatrik hastalıklar taranıyor. Bunun yanı sıra gebelik, seyahat geçmişi, tıbbi girişimler ve zararlı etmenlere maruziyet detaylı fizik muayene ile inceleniyor. Adaylara tam kan, pıhtılaşma, biyokimyasal testler ve kan grubu tetkikleri uygulanıyor.
Kan grubu uyumsuzluğunun nakil için doğrudan ret nedeni olmadığı belirtiliyor. Adaylara CMV, hepatit B, hepatit C, HIV, toksoplazma, sifiliz ve HSV testleri yapılıyor. Hemoglobinopatili hastalar için hemoglobin elektroforezi uygulanırken, kardiyoloji, göğüs hastalıkları ve kadınlarda kadın hastalıkları konsültasyonları talep ediliyor.
Kök Hücre Toplama Yöntemleri ve Kaynakları
Kök hücre kaynağı olarak sıklıkla periferik kök hücre, kemik iliği ve göbek kordonu tercih ediliyor. Kemik iliği yetersizliği ve genetik rahatsızlıklarda kemik iliği kullanılırken, bu yöntemin anestezi ve hastane yatışı gerektirmesi gibi dezavantajları bulunuyor. Periferik kök hücreler ise anestezi gerektirmemesi ve engraftmanın daha kısa sürede gerçekleşmesiyle öne çıkıyor.
Göbek kordonu genellikle çocuklarda tam uyumlu donör bulunamadığında devreye giriyor. Çift göbek kordonu tercih edilerek erişkinlerde de kök hücre kaynağı olarak değerlendirilebiliyor.
Kök Hücre Bağışçılarının Uzun Dönem Takibi
G-CSF uygulanan kök hücre bağışçıları 10 yıl boyunca, uygulanmayanlar ise 12 ay süreyle yakından izleniyor. Ortaya çıkan komplikasyonların çoğunlukla erken dönemde görüldüğü ifade ediliyor. Yapılan bilimsel çalışmalar, G-CSF kullanımına bağlı geç dönem pıhtılaşma eğilimi, kalp damar hastalıkları ve lösemi riskinin yüksek oranlarda artmadığını ortaya koyuyor.