---

İSA ÖZKAN




Manas Destanı, içinde taşıdığı motifleri ve tarihî olayları itibariyle eski, ancak tesbiti bakımından yeni devirlere ait bir Türk destanıdır. Destanın metninin ilk derlemeleri XIX. yüzyılın ikinci yarısında yapılabilmiştir. Destanlar devirden devre, nesilden nesillere intikal ederken ana çatıları çoğunlukla korunmakla birlikte, muhtevasını teşkil eden unsurlar destanın anlatıcısına, anlatma ortamına, anlatma zamanına ve derleyicisinin ehliyetine göre değişmektedir. Manas Destanı'nın Keldibek'ten başlayarak, Balık, Naymanbay, Tınıbek, Çüyüke, Sakımbay Orazbekoğlu, Sayakbay Karalayoğlu gibi ünlü Manas anlatıcılarına gelinceye kadar derlenebilen altmışı aşkın metnin tamamını incelemeden, İslâmî unsurları belirleyip değerlendirmek ve bir neticeye ulaşmak pek kolay görünmemekledir. Bütün bunlara rağmen, şimdiye kadar yayınlanan metinlerden hareket ederek, bu hususta bir takım görüşler ve teklifler öne sürülebilir. Biz de burada, Manas Destanı'nın 1869 yılında Radloff tarafından kaydedilen metnini esas alarak, İslâmî unsurlar üzerinde durmaya çalışacağız.1

Rus hizmetinde bir memur olan Wilhelm Radloff un metni, herşeyden önce resmî bir derleme ortamında tesbit edilmiştir. Sonradan hiçbir müdâhale ve tasarrufta bulunmamış olsa bile, metnin bu şekliyle derlenmiş olması, tabiatıyla bünyesinde bir kısım aksaklıklar taşımasına yol açmıştır. Meselâ, Rus padişahına övgüler, yer, şahıs adlarında bilerek yapılan yanlışlıklar bu aksaklıklardan bir kaçıdır. XIX. yüzyılda millet ve insan ilişkilerinde dinin belirleyici rol taşıması Hıristiyan Rus karşısında Manasçı'nın ne kadar rahat hareket ettiğini ve İslâmî unsurları onları ürkütmeden ne dereceye kadar ifade edebildiği hususu ayrıca üzerinde durmaya değer bir konudur. Çok sıhhatli olmamakla beraber Radloff'un yaptığı hizmeti de küçümseyenleyiz. Destanın bu şekliyle tesbiti bile, Türk kültürü bakımından başlı başına bir kazançtır.

Manas Destanı'nda müslüman kelimesinin karşılığı olan "busurman" kelimesi 61 yerde, "musulman" ise bir yerde geçmektedir. Hûda (Kırgızca Kuday) kelimesi ise, destanda en çok kullanılan kelimelerdendir. Dinî kavram olarak "Alda (Allah)", "Kuday" ve "Tenr", "Tenri" kelimeleri ise, Huda kelimesi kadar olmasa da destanda kullanılmıştır. Manas Destanı'nda Kur'an mukaddes bir kitap olarak bilinir ve sık sık adı zikredilir. Destanın Radloff metninde Kur'anın dışında başka kitap adı da zaten geçmez. Manas Destanı'nda İslâmiyetle ilgili "helal-haram", "namaz", "abdest", "kıyamet", "selamlaşma", "dua", "ervah" gibi birçok inanç, uygulama ve kavram yer almaktadır. Kırgızlar her ne kadar XVII. yüzyıldan sonra İslâmiyeti kabul etmişlerse de söz konusu İslâmî unsurlar destanın yapısında vazgeçilmez yapı taşları olarak görünmektedir. Ayrıca, Mekke, Medine, Hz. Peygamber, Hz. Adem, Hz. Havva, Hızır ve diğer din ve tarikat büyükleri yeri ve sırası geldikçe olaylara bağlı olarak zikredilmektedir.

Türk kahramanlık destanlarında kahramanların doğuşu olağanüstü hususiyetler taşır, İslâmiyetten önceki Kök-Tengri, Buda ve Mani dinî çevrelerinde teşekkül eden Türk destanlarında, merkezi kahraman Tanrı tarafından olağanüstü güçlere sahip olarak yaratılmış ve dünyayı nizama sokacak bir yiğit olmak üzere memur edilmiştir. Bögü Kağan ve Oğuz Han'dan farklı olarak Manas'ın doğumu dua ile olmuştur. Destan kahramanının ana-babasının evlenişlerinden on dört yıl gibi bir süre geçmiş olmasına rağmen çocuk sahibi olmayışları babası Yakup Han tarafından annesinin "Kuday"ga tövbe etmemesi ve evliya mezarına gidip dilek dilememesine yorulur.

"Oşu Çıyrıçını alğanı "Çıyrıçı'yı alalı
"Men cıttap bala öppödüm "Ben bir çocuk öpmedim
Kudayğa tooba dep tipti "Allah'a tövbe edip
meni karabayt" işime bakmadı".
"Belin bekem buubadı" "Belini sıkı boğmadı"
"Bu Çıyrıçı erkek bala tuubadı" "Çıyırçı bana bir oğul doğurmadı'
.............. ...................
Bu mazarluu cerğe oonabayt" "Evliya mezarına gitmedi"
(Manas'ın Doğuşu, s. 17, satır nu. : 13-20)

diyerek Yakup Han, karısı Çıyrıçı'yı suçlar. Daha sonra "E Kuday Taala car bolso/ Ey Allah'ım bana yar, yardımcı ol" diyerek Allah'a dua eder ve Manas dünyaya gelir. Sakımbay Orazbekoğlu rivayetinde de kahramanın doğuşu Radloff rivayetiyle hemen hemen aynıdır.

Cakıp/Yakup Han oğlunun adını Türk ve müslümanlardaki ad verme geleneğinin dışına çıkarak dört peygambere koydurur ve çocuğa Manas adı verilir. Manas henüz beşikleyken onu Hızır Aleyhisselam korumuştur. Yakup Han oğlunun yetişmesinde atların sayısınca Kur'anı, koyunların sayısınca kitapları olan Bay oğlu Bakay'ı görevlendirir.

"Adam ata, Oobo ene, "Adem Ata'nın, Havva Ana'nın
tuuğan çerin bilçi eden" doğduğu yeri bildir ona",
"On cağına Oysul-Ata "Sağ yanına Oysul Ata'yı
buka etken Bakay" boğa et"
"Sol cağına Koca Kıdır "Sol tarafını
dua elken Bakay! duasıyla kollasın Bakay
"Baabedin başında, Bakay" "Bahaeddin başında olsun"
........... ..............
"Kıyamet colun turuşup, Bakay" "Kıyamet yolunu öğret ona"

(Manas'ın Doğuşu, s. 19-20, satır nu.: 127-141)

diyerek oğluna dinî terbiye verilmesini ister. Burada zikredilen Oysul Ala, Türkistan'daki makam sahibi velilerden birisidir. Bahaeddin ise, Nakşibendilik tarikatının kurucusu Bahaeddin-i Nakşibendî olmalıdır.

Kafir Moğol Oyrat Han'ı Kara Han'ın oğlu Almam-bet de Arçalu Mazar Hazret adlı velinin de içinde bulunduğu bütün evliyaların toplanıp hep bir ağızdan Fatiha suresini okumasıyla dünyaya gelir. Oğuz Destanı'nın Reşideddin rivayetindeki gibi Oğuz'un babası ile aynı adı taşıyan Kara Han, oğlu Almam-bet'in müslüman olması teklifini kabul etmez. Baba-oğul bu yüzden savaşırlar. Almam-bet'in müslüman olması ise, ilginçtir. Saçı ve bıyığı birbirine karışmış olan Almam-bet, Kökçö'nin teklifine uyarak saçını ve bıyığını keser; daha sonra Kur'anı eline alıp, açar açmaz okumaya başlar. Müslüman olan Almam-bet ailesini, tahtını ve yurdunu terk eder. Bu olaydan sonra Manas'ın en sadık yiğidi olur. Gerek İslâmiyeti seçişi, gerekse sadakati ve kuvveli dolayısıyla Kırgız destan anlatıcıları Manas ile beraber onu, her zaman "kaplan doğan" ünvanıyla anmışlardır. Destanın Semetey bölümünde ise, kahramanın adı ihtiyar Hızır tarafından dua edilerek verilir:

"Kara Kan alıp baktı deyt" "Kara Han alıp baktı ona"
"Aladan baytal saldırıp, "Ala kısraklar kestirdi"
"Aşarga curtun ciydırıp" "Aşa hep halkı topladı"
"Anda ciyğan ak sakal" "Oradaki ak sakallar"
"Kara sakalnı karadı" "Kara sakallılara baktılar"
............. ..............
"At koyup ber'albadı', "Ad bulup koyamadılar.
"Ak bos atı bar bolğon" "Ak boz atla geliyordu"
"Aza tayak kolunda" "Bir asa dayak elinde"
"Ak sakalduu ayttı deyt:" "Ak sakallı şöyle dedi:
................ ................
"Sal balanı koluma Çocuğu getirdiler
" Koluna salıp aldı deyt "Eline verdiler"
"Anda ayttı ak sakal" "O zaman ak sakallı deki ki:
".. Bir eşifi Kuday car büssün" "Tanrı ona yar olsun"
................ ................
"Koco Kıdır car büssün!" "Ulu Hızır ona yar olsun"
"Eçkiden kalğafl ulak, beem" "Keçiden kalan oğlak"
"Manastan kalğan çunak, beem" "Manas'tan kalan masum"
"Nayzadan kalğan celek, beem" "Kargıdan kalan sancak",
"Manas'tan kalğan belek, beem" "Manas'tan kalan miras"
"Kara kanduu, kök bittü" "Kara kanlı, mavi bitli"
"Kan Semetey" bu bolsun" "Semetey Han olsun bu"

(Semetey'in Doğuşu s. 215; satır: 530-579)

Destan'da "kıyamet" sözüyle öbür dünya kastedilir. Buraya hazırlıklı gitmek için de "bata (fatiha)", yani "hayır dua" almak gerekmektedir. Almam-bet, Manas'ın ölümünden sonra babası Yakup Han'ı teskin ederken, "bu dünyada buluştuğumuz gibi kıyamette buluşacağız" demektedir.

Manas Destanı'nda kahramanların düzenli olmasa da namaz kıldıkları da görülmektedir. Manas, Kanıkey ile evlenmeden önce, kalın/başlık olarak götürdüğü kırk yüz (dörtbin) atı Mândi Bay'ın hilesiyle dört vadiye götürdüğü zaman yalnız kalır. Burada namaz kılar. Köz Kaman Epizotunda, kafir Moğol Kalmakları, Bay-oğlu Bakay yıkatıp temizlettirir. "Bismillah" dedirterek namaz kıldırır. Köz Kaman da koynunda Kur'an taşır. Yine aynı bölümde Manas yaralandığı zaman karısı Kanıkey, Mekke'ye gider, Mekke'nin dört kapısında Manas'ın iyi olması için dua eder. Manas'ın da babasının huzuruna vardığı zaman ona niyazda bulunur. Samimi bir müslüman olduğu belirtilen Sakınbay Orazbekoğlu'ndan (1867-1930)2 Kayyum Miflakov ve İbrahim Abdurrahmanov tarafından 1922 ve 1926 yılları arasında kaydedilen ancak belli bölümleri yayınlanabilen muhtasar Manas metninde İslâmî unsurlar, politik müdahalelere rağmen daha belirgindir. Özellikle, kahramanlar, savaş, düğün, ölüm gibi olağanüstü olayların arefesinde, Kuday'a dua ederler. Söz konusu dualarda, İslâm öncesi inanç unsurlarının yanı sıra İslâmî unsurlar da yer almaktadır. "Dua" destanın hemen her epizotunda ve rivayetinde vazgeçilmez motiflerden biridir.3

Manas Destanı'nda kahramanlar, sıkıntıya düştükleri, yaralandıkları zaman, "Alda Taala"/Allah'tan, Peygamber, Hızır ve pirlerden yardım dilerler. Çoğunlukla Er pirlerin ruhaniyetlerinin onların yardımına koşacağına inanırlar. Nitekim, Manas'ın Kökçö ve Köz Kaman ile savaşlarında yaralanmasından sonra yakınları Allah'tan ve Türkistan'da makamı olan evliyalardan medet umarlar. Olumlu kahraman tipler, "Kafirlere han olmaktansa, müslümana kul olmayı" tercih ederler. Bok Murun epizotunda, Almam-bet için Manas,

"Kapırdın kanı bolğunça" çorom, "Kafire Han olmaktansa
"Busurman kulu bolom dep çorom" "Müslümanın kulu olayım diyen yiğidim"
"Altaylağan kalmaktan "Altayca konuşan Kalmukların
"Er öltürüp kaçkanım, çorom", "Erlerini öldürüp bize kaçan, yiğidim"
"Sar'ala mingen Almam-bet çorom" "Sarı-ala'ya binen Almam-bet yiğidim"

(Bok-Murun s. 139, satır nu.: 1511-1517).

demektedir. Dede Korkut Kitabı'ndaki gibi kahramanlar fiili bir mücadeleye girmeden önce "Yaratan"a yalvarırlar:

"Casaganına çalınıp "Yaratana yalvarıp"
"Kudayına siynıp "Kudasına sığınarak"
"Keçki maal beşinde "Akşam sular kararırken"
"Tartıp iydi kempirge "Kadına yetişip geçti"

(Bok-Murun, sayfa 129, satır nu.: 953-958)

Kahramanların ölümünden sonra düzenlenen yas törenlerinde de İslâmî pratikler bulunmaktadır. Manas'ın ölümünden sonra Bay oğlu Bakay.

"Ak bos beeni soyolu" "Ak boz kısrağı yüzdürüp
"Manastın arbayma bağıştap; "Manas'ın ruhuna bağışlamak için
"Kulkupdabat Kurandı Külhüvallahi diyelim
"Kuptan okup aytalı Kur'anımızı okuyalım
"Ayatıl kürsü iman da "Ayete'I-Kürsiyi
"Namastın abdan" "Namaz için okuyalım.."

(Manas'ın Evlenmesi, Ölümü ve Yeniden Dirilişi s. 105, satır nu. : 2452-2457)

diyerek mezarın ziyaret edilmesini ister. Geç devirlerde müslümanlığı kabul eden Kırgız Türkleri'nin yas merasimlerinde, eski Türk dinleri ile alakalı pratiklerin yerini, kısmen de olsa İslâmî inanç ve uygulamalara bıraktığı anlaşılmaktadır. Manas'ın ölümünden sonra kısrağının kurban edilmesi, kahramanın aşına dostlarının yanı sıra düşmanlarının da davet edilerek muhtelif yarışmaların yapılması gibi hususlar, Kırgızların eski dini hayatlarının bakiyeleridir. Buna karşılık, Manas'ın yasını tutan Ak kula adlı atı, Ak şumkar adlı alıcı kuşu ve Ala Taygan adlı av tazısının ortalıktan kaybolması üzerine babası Yakup Han, Tanrı'nın ona yardımcı ve yoldaş olması duasında bulunur. Manas'ın ölümünden sonra yeniden dirilmesi ise, destan anlatıcıları ile halk vicdanının bu emsalsiz kahramanın vakitsiz ölümüne rıza göstermemesiyle ilgilidir. "Külüstön tuugan Manas/Herkesten üstün yaratılan Manas" bu özelliğiyle de bildiğimiz diğer insanlardan ayrılır. Ayrıca, Bok Murun hikâyesinde ölü aşı verilmesinde âhiretin, yani öbür dünyanın kazanılacağı inancı vardır.

Manas Destanı'nda cennet sözü çoğunlukla Mekke sözüyle birlikte kullanılmıştır.

'Mekke minen behiştin" "Mekke ile cennetin
"Ortosunnan albaymın. "Ortasını isterim"

Medine de destanda kahramanın ulaşmak istediği menzillerden birisi olarak geçmektedir. Mukaddes makamlar arasında zaman zaman Buhara'nın adının sayılması buranın bir çok evliya makamına sahip olması dolayısıyla olsa gerektir. Manas Destanı'ndaki yer adlarının birçoğu itibari yer adlarıdır. Kahramanlar gerçekten buralara ulaşmış değillerdir. Bu husus destanların milletlerin maşerî şuurlarının idealize edilmiş örnekleri olması sebebiyle ortaya çıkmaktadır.

Manas Destanı'nda İslâmî usullere göre selâmlaşılmaktadır. Destanın birçok yerinde kahramanlar "Asalaudan salau maliykim/Esselamünaleykim" diye karşılarındakine selâm verirler ve "Elikeme salam (Satır nu. : 1614-1615)" şeklinde mukabele görürler. Almam-bet, Kökçö'nün meclisine girdiği zaman selâmını alan olmaz. Bu duruma öfkelenen Almam-bet:

"Salam aytsa alike çok" "Selamü aleyküm dese, Aleykümselam yok",
Alike bilen işi çok" "Aleykümselam ile işi yok"

(Almam-bet'in Müslüman Olup Kökçö'yü Terk Etmesi, s. 36 satır nu.: 815-816)

diyerek, Kökçö'nün Tanrı selâmını almayacak kadar kötü bir kişi olduğunu ifade etmek ister.

Almam-bet, destanın üçüncü bölümünde Tikeçi adlı kahramandan atlı göçebe kültürünün en önemli serveti olan atı "Kök alayı ister; vermeyince

"Kök alanın tışı tük içi bok" "Kök alanın dışı tüy içi pislik,
" Alal ölsö bir kazan et "Helal ölse bir kazan et;"
"Aram ölsö, it minen kuşka cem" "Haram ölse it ile kuşlara yem"

(Manas'ın Evlenmesi, Ölümü ve Yeniden Dirilişi, s. 67, satır nu.: 446-448)

şeklinde vasıflandırılır. Buradan anlaşılıyor ki, Manas Destanı'nda haram ve helâl gibi kavramlar bilinmektedir. Hatta, Destanın "Semetey'in Doğuşu" bölümünde olumsuz tipler "haram kul" olarak nitelendirilir. Meselâ Manas'ın öldüğü zaman, yedi aylık hamile olan karısı Kanıkey ile "at ölse postu, ağabey ölse yenge miras kalır" diyerek evlenmek isteyen üvey kardeşleri Abeke ve Köböş "haram kul" olarak zikredilmektedir.

"Batır Manas bu erim" "Bahadır Manas bu erim"
"bu aalamdan ölköndö "Bu alemden göçüp gidince"
"Abeke, Köböş aram kullar" "Bu haram kullar"
"Meni alam dep keldi" "Beni almaya geldiler."
"Bu aramğa tiymedim" "Bu haram kulları reddetim"

(Semetey'in Doğuşu, s. 209, satır nu.: 286-291)

Manas'ın oğlu Semetey kendisini öldürüp, annesiyle evlenerek babasının yerine geçmek isteyen amcaları Abeke ile Köböş'ü, uzun mücadelelerden sonra yakalar. Annesi, Han kızı Kanıkey de, evini yakan ve namusuna göz diken iki kayınbiraderini kendi eliyle öldürerek cezalandırır.

Bok Murun hikâyesinde kahraman Bok Murun'un; Semetey ile savaşlarında Abeke ile Köbüş'ün ordusu, sembol olarak nakışları altın hilalli kızıl sancak taşıdığı görülmektedir.

Sonuç olarak diyebiliriz ki, Manas Destanı'nda İslâmiyet, kahramanların ve Kırgız Türklerinin kimliğinin tarifinde belirleyici bir unsur olarak yer almaktadır. Bu unsur zamanla bir ülkü hâline dönüşmekte ve Manas'ın mücâdelesinin esasını teşkil etmektedir. Destanın temel ideolojisine göre Manas, kâfirlerle savaşıp İslâmın yolunu açacak; sonunda komşu bütün kavimleri Kırgızların bayrağı altında toplayacaktır. Bu husus destanın muhtelif bölümlerinde değişik vesilelerle sıkça dile getirilir.

Manas Destanı'nda Kırgız Türklerinin yaşama tarzının, yaylak-kışlak ve atlı göçebe esasına dayanması dolayısıyla, İslâmın şartlarının bütünüyle uygulandığını söyleyemeyiz. Ancak, destanın birçok rivayetinde multelif inanç tabakaları arasında en kuvvetli tabakalardan birini, İslâmiyet teşkil etmektedir.

Manas Destanı'nın Türkistan'daki Kıpçak bakiyesi olan Müslüman Türk boyları arasında yaşamasında İslâmî unsurlar önemli rol oynamıştır. Halkın vicdanına sinmiş olan dinî inanış, kabul ve pratikler, destan anlatıcılarınca Manas Destanı'nın bünyesinde saklanmış ve nesilden nesle sözlü olarak aktarılmıştır. Söz konusu dinî motifler ayıklandığı zaman, destan bütün özelliklerini yitirmektedir. Zira o zaman destan kendisini ortaya koyan toplumu temsil gücünü kaybetmektedir. Nitekim, gerek Çarlık, gerekse Komünist rejim döneminde Türkistan Türklerinin en mühim kültür taşıyıcısı olan Manas Destanı'nın yayınlanmış metinlerine müdahaleler vaki olmuştur. Bu müdahaleler, destanın yapısını bozmuş millî ve dinî hayatın manevî bakımdan beslenmesine engel olmuştur.








DİPNOTLAR
* Doç. Dr., Gazi Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü öğretim Üyesi. Ankara, TÜRKİYE.
1. Wilhelm, Radloff, Manas Destanı, Radlov, v.v., Obratsı Narodnoy Literatun svernın Tyurskih plemen, çast: V, nareçiye Dıko Kamennih Kırgızov. Sanktpeterburg 1885, adlı eserden yayına hazırlayan : Emine Gürsoy-Naskali, Ankara 1995, 277, s. 4.
2. Abdülkadir İnan, Manas Destanı, Ankara 1991, s. IX.
3. - Musayeb, S., Epos Manas/The Epos Manas Scatifis Popular Epos/Frunse 1984, EngIishtextp. 109.

Yorumsuz Bot - Siteden Atılan uyelerın Mesajları Bu Bot Tarafından Toplanmaktadır...