İran'ın enerji hamleleri, arka arkaya geliyor. Kanada ve Avusturya'nın ardından Türkiye de İran'da doğalgaz çıkarıp, işletecek. Diğer ülkelerdeki şirketlerinden farklı olarak Türkiye Petrolleri International Cooperation'e (TPIC), üç bölgede gaz çıkarma ve işletme hakkı ihalesiz verilecek.


Bunun yanı sıra anlaşma, Türkmen gazının da İran topraklarından bir boru hattıyla getirilmesini ve Türkiye ile İran topraklarına döşenecek boru hattının yapımı için iki ülkenin yüzde 50 ortak olmasını öngörüyor. İki ay önce Avusturya, ABD'ye rağmen sadece gaz çıkarmak ve işletmek için İran'la 30 milyar dolarlık anlaşma imzaladı


Ekonomist, sayfamızda da görebile*ceğiniz gibi bu gelişmelerin haberini aylar öncesinden vermişti. Şimdi bu ha*berde ise geçen hafta konuşulanların ötesinde İran ile varılan doğalgaz mutabakatmdaki bilinmeyen ayrıntıları bulacaksınız.

Mayıs ayında Türkiye'ye gelen İran Dışişleri Bakanı Manuçehr Mottaki ile Enerji Bakanı Hilmi Güler'in görüşmesinde petrol ve gaz çıkarma konusunda bazı bölgelerin Türkiye'ye tahsis edilmesi de kararlaştırılmıştı. Türk şirketlerinin petrol ve doğalgaz alanında yatırım yapıp, gazı ve petrolü boru hatlarıyla Türkiye'ye taşıması ve Avrupa'ya satması konusunda da prensip kararı alınmış, bu ülkeden elektrik ithalatı da kesinleştirilmişti.

Heyet trafiği hızlandı
Şunu da belirtmek gerekir, özellikle son altı ayda Türkiye'ye gelen İranlı bakanların ziyaretlerinin sıklığı neredeyse haftalarla hesaplanabilir. Son altı ayda iki defa Enerji Bakam Güler'le de görüşen Mottaki'nin, iki ülke arasında varılan an¬laşmanın mimarı olduğu söylenebilir.


Kısaca herkesin son dakika golü ya da Rusya'ya karşı alelacele yapılmış bir hamle olarak gördüğü anlaşma, uzun ve adım adım gerçekleştirilmiş bir sürecin sonucu oldu.
Sahalar kesinleşmedi.


İran'ın tüm doğalgaz kaynaklarının yarısını barındıran Güney Pars Bölgesi, 14 trilyon metreküp gaz rezervine sahip. Bu da, dünyadaki toplam rezervin yüzde 8'i demek. Buradaki 24 sahadan beş saha faaliyette, üç sahanın işlemleri de birkaç yıl önce başlamış. Şu anda faaliyete geçmek üzere olan iki saha üzerinde de işlemler başlamak üzere.


Yukarıda bahsedilen 10 gaz sahasına bugüne kadar yapılan yatırım miktarı, 25 milyar doları bulmuş. Basında çıkan haberlere rağmen, TPIC'in hangi fazlan işleteceği henüz netleşmedi. TPAO yetkilileri yaptıkları incelemeler sonucu, 22-23-24 numaralı gaz sahalarına talip oldu. Alınan bilgilere göre bu bölgeler, ihalesiz Türkiye'ye verilecek. Fakat bunlar henüz netleşmedi. Ayrıca İran'ın ülkesinde gaz çıkaran bütün yabancılarla izlediği genel yöntemin, 'geri alım' olduğu öğrenildi.


Yani gazı çıkaran ve işleten önce İran'a satıyor. Eğer başka bir ülkeye satmak isterse de geri alıyor. Rusya ve Türkmenistan da aynı yöntemi uyguluyor. Yine de İranlı yetkililer, bu konuda açık kapı bırakıyor ve nasıl bir yöntemin uygulanacağının, ikili görüşmelere bağlı olduğunu söylüyorlar.

İki bakanın görüşmesinden sonra son iki ayda teknik heyetlerin karşılıklı ziyaretleri hızlandı. Petrol Bakanı Veziri Hamaneh'in ziyaretiyle de, bir yılı aşkın bir süredir çok yoğun bir şekilde yürütülen enerji alanında işbirliği niyeti, tüm dünyaya ilan edildi.


Üç sahanın maliyeti...
Projenin kesinleşen en önemli noktalarından biri, her iki ülke topraklarına boru hattını, iki ülkenin yarı yarıya ortak olacağı bir şirketin yapacak olması. Bu şirket yanına başka yabancı şirketler de alabilecek. Aynı şirket, Türkmenistan gazını İran toprağı üzerinden geçirip Türkiye'ye getirecek ayrıca Bulgaristan sınırına kadar ulaştıracak.


Üç sahanın işletmesi için yatırım miktarının fizibiliteden sonra netleşeceğini belirten yetkililer, bu çalışmanın da ancak anlaşmanın dört altı ay içinde imzalanmasının ardından 2008 başında başlayabileceğini duyurdular. Genel ortalama maliyetlere bakıldığında, bu üç sahanın yatırım maliyetinin 2-3 milyar dolar olabileceği belirtildi.


Dört yılda bitebilir

Boru hattının tamamlanmasının çok hızlı çalışılırsa iki yılda biteceği, iki yıl da finansman işlemlerinin süreceği, böylece projenin dört yılda tamamlanabileceği kaydediliyor. Projenin 2011'de uygulamaya geçmesi bekleniyor. Anlaşmayla ilgili detaylar bir ay içinde Öngörülere göre 4-6 aya kadar anlaşmanın tüm detayları netleştirilip, imzalanacak.

Gelecek yılbaşında fizibilite işlemleri başlayacak. Fizibilite işlemlerinin üç dört ay sürdüğü belirtiliyor. Türkiye'nin sadece geçiş ücreti alacak olmasının eleştirilmesine İranlı yetkililer, "Türkiye'nin Türkmenistan'dan aldığı gaz, bizim topraklarımızdan ge¬çiyor ve biz bu gazdan sadece geçiş ücreti alıyoruz, "diyor.


TÜRKİYE enerji terminali olacak


Türkiye'den Botaş, Bulgaristan Bulgargaz, Romanya'dan Transgaz. Macaristan'dan Moil ve Avusturya'dan OMV şirketleri yüzde 20'şer ortaklıkla oluşturdukları Nabucco konsorsiyumu, İran ve Hazar kaynaklarından elde edilecek doğalgazı Avrupa'ya taşımak amacıyla oluşturuldu. Türkiye'nin İran'la yaptığı mutabakat bu projenin en önemli ayağı ve destekleyicisi olarak görülüyor ve Türkiye'yi tam bir enerf koridoru (BaMtoğu) haline getiriyor.


iran'la yapılan doğalgaz anlaşmasının gerçekleşmesi halinde, Irak ve Mısır gibi ülkelerden gelecek , petrol ve gaz boru hatlarının da» buradan geçmesinin büyük olasılık olduğunu belirten uzmanlar, Türkiye'nin tam bir enerji terminali geleceği göilgili detaylar bir ay içinde


Fiyat ne olacak?


Yeni anlaşmayla aktarılacak gazın fiyatı konusunda ise İranlı yetkililer net konuşuyor; "Henüz var olmayan bir şeyin fiyatını söylemek çok zor. Gazda bugünden gelecek ayın fiyatını söylemek zordur, günün koşullarına göre değişebiliyor. Ama anlaşmalarda, fiyatın özel formülü belirlenir. Ayrıca gaz çıkarmak çok kârlı, şirketler yatırımlarının üzerine kâr koyarak bu gazı satıyorlar. Bir de, gazın kendi kârı var. Eğer isterlerse İran'dan gazı geri satın alırlar. Bu piyasa koşullarına göre belirleniyor, başkasına da satabilir."


İran, Türkmen gazının kendi topraklarından geçmesini kabul etti. Bu arada İran, bu yıl 2 bin 600 km boru hattı, şehirlere aktarım için ise 2 bin 100 kilometfelik bir boru hattı şebekesi, 2025 yılına kadar da 56 bin kilometrelik gaz ana boru hatları inşa edecek. Ayrıca 140 tane gaz basıncın artırmak için pompalama istasyonları yapacak.